Basketbol o’yin qoidasi va musobaqa tashkil qilish asoslari

Basketbol o’yin qoidasi va musobaqa tashkil qilish asoslari

Mundarija

Reja

O’yin qoidasi va musobaqa tashkil qilish asoslari

Jamoalar, o’yinchilar, zahiradagi o’yinchilar, sardor, murabbiylar

Murabbiy va murabbiy yordamchisining stol atrofidagi hakamlar bilan muloqoti

O’yin holatlari

Qoidalarga rioya qilmaslik va jazo

Hakamlar

Musobaqalarni tashkil qilish va o’tkazish.

Musobaqalarning turlari

Musobaqa o’tkazish sistemalari

Musobaqa nizomi

O’yin qoidasi va musobaqa tashkil qilish asoslari

Basketbol o’yinida har biri besh o’yinchidan iborat ikkita jamoa qatnashadi. Har ikkala jamoaning maqsadi raqib savatiga to’p tashlash va boshqa jamoaning to’pni egallab olishiga hamda uni savatga tashlashga qarshilik ko’rsatishdan iborat.

To’pni uzatish, savatga tashlash, dumalatish yoki maydonda istagan tomonga olib yurish quyida bayon etilgan qonunlarga rioya qilingan sharoitdagina mumkin.

O’yin maydoni to’g’ri to’rtburchak shaklida, yuzasi qattiq, yassi hamda to’siqlardan holi joy bo’lishi kerak.

Olimpiada turnirlari va Jahon birinchiligi o’yinlari uchun maydon o’lchovlari uzunligi 28m x 15m bo’lishi va ular chegaralangan chiziqning ichki tomonidan o’lchanishi kerak.

Qolgan barcha musobaqalar uchun FIBAga tegishli strukturalar, masalan, zonal hamda kontinental musobaqalarda zonal komissiya yoki ichki musobaqalar uchun Milliy Federasiya mavjud o’yin maydonlarining quyidagicha o’lchovini tasdiqlash huquqiga ega: o’zgartirishlar bir-biriga proporsional bo’lish sharti bilan, 4 m uzunligiga va 2 m eniga qisqartirish mumkin.

Barcha yangi qurilayotgan maydonlar FIBAning muhim rasmiy musobaqalari uchun xos bo’lgan talablarga mos, ya’ni 28 m x 15 m  bo’lishi lozim.

Shift balandligi 7 m dan past bo’lmasligi va etarli darajada yoritilgan bo’lishi zarur. Yorug’lik manbalari o’yinchilarga xalaqit bermaydigan joylarda o’rnatilishi shart.

O’yin maydoni yaxshi ko’rinadigan chiziqlar bilan belgilangan bo’lishi va bu chiziqlar istagan nuqtada tomoshabinlar, reklama to’siqlari va boshqa g’ovlardan kamida 2 m uzoqlikda joylashishi kerak. Maydonning uzun tomonlarini belgilovchi chiziqlar – yon chiziqlar, qisqa tomonlarini belgilovchi chiziqlar esa – en chiziqlar deb atalishi lozim. Chiziqlar shunday chizilishi kerakki, ular yaqqol ko’rinadigan va eni 0,5 sm bo’lishi kerak. Markaziy doira radiusi 1,80 m ga teng bo’lishi va maydon markazida belgilanishi kerak. Radius doiraning tashqi chekkasigacha o’lchanishi shart. Markaziy chiziq en chiziqlariga parallel holda yon chiziqlari o’rtasidan o’tkazilishi va har ikkala yon chiziqlaridan 15 sm tashqariga chiqib turishi kerak. Maydonning raqib shchiti orqasidagi en chizig’i va markaziy chiziqning yaqin chekkasi o’rtasida joylashgan qismi jamoaning old zonasi hisoblanadi. Maydoning qolgan qismi, shu jumladan, markaziy chiziq ham jamoaning orqa zonasi hisoblanadi.  Polning maydonda ajratilgan va ikkita yoy hosil qiladigan chiziqlar bilan chegaralangan qismi o’yindan 3 ochkoli to’plarni tashlash zonalari bo’lib hisoblanadi. Har bir yoy savatning mutloq markaziga to’g’ri perpendikulyar bo’lgan poldagi nuqtani markaz qilib belgilab turib, tashqi qirrasigacha 6,75 radiusli yarim doira shaklida chiziladi va parallel holda yon chiziqlariga davom ettirilib, en chiziqlarida tugaydi (29-rasm).

Maydonda ajratiladigan en chiziqlari, jarima to’pini tashlash chiziqlari va en chiziqlaridan o’tkaziladigan chiziqlar bilan chegaralangan pol qismi chegaralangan zonalar hisoblanadi. Ularning tashqi chegaralari en chiziqlarining o’rtasidan 3 m uzoqlikda bo’ladi, jarima to’pini tashlash chizig’ining tashqi chekkasida tugaydi.

Jarima to’pini tashlash joyi – bu o’yin maydonida 1,80 radiusli yarim doira bilan ajratiladigan chegaralangan zonalardir. Ularning markazlari jarima to’pini tashlash chizig’i o’rtasida joylashgan. Bunday yarim doiralar chegaralangan zonalarning ichida nuqtali chiziqlar bilan o’tkaziladi.

Jarima to’pni tashlash zonasi bo’ylab belgilangan joylarni o’yinchilar jarima to’pi tashlanayotganda egallaydilar. Bunday joylar quyidagicha belgilanadi: jarima to’pini tashlash zonasi tomonidan chiziqlar bo’ylab o’lchab turib, en chizig’ining ichki chekkasidan 1,75 m uzoqlikda birinchi belgilanadi. Birinchi joy 0,85 sm uzoqlikda o’tkaziladigan chiziq bilan chegaralanadi. Bu chiziq orqasida eni 0,40 sm bo’lgan betaraf xona joylashadi. Ikkinchi joy betaraf zona ketida joylashadi va eni 0,85 sm bo’ladi. Ikkinchi joyni belgilab turgan chiziqdan keyin eni 0,85 sm bo’lgan uchinchi joy belgilanadi. Bu joylarni belgilash uchun ishlatiladigan hamma chiziqlarning uzunligi 10 sm va eni 0,5 sm bo’ladi. Bu chiziqlar jarima maydonchasining yon chiziqlariga nisbatan perpendikulyar bo’lib, tashqi tomondan chizilgan bo’lishi kerak.

Jarima to’pini tashlash chizig’i har ikkala en chizig’iga parallel holda o’tkaziladi. Uning uzoq chekkasi en chizig’ining ichki chekkasidan 5,80 m uzoqlikda turishi va u  3,60 m uzunlikda bo’lishi kerak. Uning o’rtasi esa ikkala en chiziqlarning o’rtasini tutashtiruvchi chiziqda bo’lishi lozim.

Jamoa o’rindig’i zonasi maydon tashqarisida, kotib stoli va jamoalar o’rindiqlari uchun joy ajratilgan tomonda joylanadi. Zona, en chizig’idan tashqariga chiqib turadigan, uzunligi 2 m bo’lgan chiziq va markaziy chiziqdan hamda perpendikulyar yon chizig’idan 5 m narida chiziladigan boshqa chiziq bilan belgilanadi.

2 m uzunlikdagi chiziqlarning rangi va yon chiziqlari rangiga qarama-qarshi bo’lishi kerak.

Ikkala shchitning har biri qalinligi 0,3 sm bo’lgan qattiq yog’ochdan yoki shunga mos oynadek tiniq ashyodan (yog’ochning qattiqligiga o’xshash qattiqlikdagi bir bo’lakdan) tayyorlanishi lozim.

Olimpiada o’yinlari va jahon Birinchiligi musobaqalari uchun shchit o’lchovlari gorizontal bo’yicha 1,80 m va vertikal bo’yicha 1,05 m bo’lishi, pastki qirrasi maydon yuzasidan 2,90 m balandlikda turishi kerak. Qolgan barcha musobaqalar uchun FIBAga tegishli strukturalar, masalan, zonal va kontinental musobaqalar o’tkazilganda zonal komissiya yoki barcha ichki musobaqalar uchun milliy federasiya shchitlarining quyidagicha o’lchovlarini tasdiqlashga haqqilari bor: shchitlar gorizontal bo’yicha 1,80 m va vertikal bo’yicha 1,20 m bo’lishi, pastki qirrasi maydon yuzasidan 2,75 m balandlikda turishi mumkin yoki gorizontal bo’yicha 1,80 m va vertikal bo’yicha 1,05 m bo’lishi, pastki qirrasi maydon yuzasidan 2,90 m. balandlikda turishi mumkin. Bundan qat’iy nazar, barcha yangi qurilayotgan shchitlar xuddi Olimpiadalar va jahon Birinchiligi uchun mo’ljallangandek, gorizontal bo’yicha 1,80 m va vertikal bo’yicha 1,05 m qilib tayyorlanishi kerak.

Agar shchit yuzi silliq va oynadan tiniq bo’lmagan ashyodan tayyorlangan bo’lsa, oq rangda bo’lishi shart. Uning sirti quyidagicha belgilanadi: halqa orqasiga eni 0,5 sm ga teng bo’lgan chiziqlar bilan to’g’ri to’rtburchak chiziladi. To’g’ri to’rtburchakning tashqi o’lchovlari gorizontaliga 59 sm, vertikaliga 45 sm bo’lishi kerak. Uning asos chizig’ining yuqori qismi halqa bilan teng turishi kerak. Shchitlarning chetlari 0,5 sm kenglikdagi chiziqlar bilan belgilanadi. Bu chiziqlar shchit rangidan yaqqol ajralib turishi lozim. Agar shchit tiniq bo’lsa, u oq chiziqlar bilan, boshqa hollarda esa, qora bilan hoshiyalanadi. Shchitlarning hoshiyalari va ularda chizilgan to’g’ri to’rtburchakning ranglari bir xil bo’lishi shart.

Shchitlarni mustahkam qilib, maydonning ikkala chekkasiga en chiziqlariga parallel holda, to’g’ri burchak ostida polga o’rnatiladi. Ularning markazlari har biri yon chiziqlari o’rtasining ichki chekkasidan 1,20 m narida maydondan chiqarilgan nuqtalarga perpendikulyar ravishda joylashadi.

Shchitlarni ushlab turadigan qurilmalar en chiziqlarining tashqi chekkasidan kamida 2 m uzoqlikda joylashishi shart va ular o’yinchilarning ko’ziga yaqqol tashlanadigan darajada ochiq rangga bo’yalgan bo’lishi lozim.

Ikkala shchit yumshoq material bilan quyidagicha qoplangan bo’lishi kerak: shchitlarning pastki qirrasi va yon tomonlari uchun yumshoq o’ram tagidan kamida 35 sm uzoqlikda tag sirtini va yonlarning ustini qoplaydi. Oldingi va orqa sirtlar tagidan kamida 0,2 sm uzoqlikda qoplanadi va to’ldirilgan material kamida 0,2 sm qalinlikda bo’lishi lozim. Shchitning pastki qismi to’ldirilgan material 0,5 sm qalinlikda bo’lishi kerak.

Qurilmalar yumshoq material bilan quyidagicha qoplanadi: shchitning har qanday qurilmasi shchit orqasidan va poldan kamida 2,75 m balandlikda, shchitning sirt yuzasidan 60 sm uzoqlikda, tag yuzasi bo’ylab yumshoq material bilan qoplangan bo’lishi kerak.

Hamma ko’chma shchitlarning tagi maydon tomonidan sirti bo’ylab 2,15 m balandlikda yumshoq material bilan o’ralgan bo’lishi lozim (32-rasm).

Savatlar halqa va to’rlardan iborat. Halqa qattiq metalldan tayyorlanadi, uning ichki diametri 45 sm ga teng bo’lib, to’q sariq (apelsin) rangga bo’yaladi. Halqalarning metalli kami bilan 0,17 sm va ko’pi bilan 0,2 sm diametrga ega bo’lib, pastki qirrasida to’plarni ilish uchun qo’shimcha bir xil kichik ilmoqlar yoki shunga o’xshash ilgaklari bo’lishi kerak. Halqalar maydonga nisbatan gorizontal holatda, 3,05 m balandlikda shchitlarga mustahkam o’rnatiladi va shchitning har ikkala vertikal chekkalaridan bir xil uzoqlikda joylashadi. Halqalar ichki chekkasining yaqin nuqtasi shchitning yuza qismidan 15 sm uzoqlikda turishi kerak (33-rasm).

Halqalarga ilinadigan to’rlar oq kanopdan tayyorlanadi, ularning tuzilishi shunday bo’lishi lozimki, to’p savat orasidan o’tayotgan vaqtda bir lahza ushlanib qolishi mumkin bo’lsin. To’rlarning uzunligi 40 sm bo’lishi shart.

To’p sharsimon shaklda va tasdiqlangan qizg’ish rangda bo’lishi kerak: u sirti bilan birga charmdan, rezina yoki sun’iy xomashyodan tayyorlanadi; uning aylanasi uzunligi 749 sm dan kam va 780 sm dan ko’p bo’lmasligi lozim; u kamida 567 g dan kam va 650 g dan ko’p bo’lmagan og’irlikka ega bo’lishi kerak; unga havo shunday to’ldirilishi kerakki, to’p taxminan 1,80 m balandlikdan (to’pning pastki qirrasidan o’lchanganda) o’yin maydoniga yoki qattiq yog’och polga tushgan vaqtida to’pning yuqori qirrasidan o’lchanganda 1,20 m dan kam va 1,40 m dan ortiq bo’lmagan balandlikka ko’tarilishi lozim. To’pning choklari yoki chuqurliklarining kengligi 0,635 sm dan ortiq bo’lmasligi kerak (35-rasm).

Maydon egasi bo’lgan jamoa yuqorida aytib o’tilgan shartlarga javob beradigan, kamida bitta avval ishlatilgan to’p bilan ta’minlanishi lozim. Katta hakam to’pning yaroqliligini aniqlab beruvchi yagona shaxs bo’lib hisoblanadi va u mehmon jamoa taqdim qilgan to’pni o’yin uchun tanlab olishi mumkin.

Quyidagi texnik jihozlar maydon egalari tomonidan tayyorlangan bo’lishi va hakamlar hamda ularning yordamchilari ixtiyoriga havola qilinishi kerak:

  1. a) O’yin vaqtini belgilovchi soat va tanaffuslarni hisoblaydigan soat; soniya hisoblovchi, hech bo’lmaganda bitta o’yin vaqtini belgilovchi soat yoki bitta soniya o’lchagich bilan ta’minlangan bo’lishi kerak. O’yin bo’limlarini va ular orasidagi tanaffuslarni hisoblashda ishlatiladigan soat hamda tanaffus vaqtini belgilashda ishlatiladigan soniya o’lchagich shunday joylashgan bo’lishi kerakki, ularni ham soniya hisoblovchi, ham kotib aniq va ravshan ko’rib turishlari lozim;
  2. b) 24 soniya qoidasiga rioya qilinishini nazorat qilish uchun barcha o’yinchilar va tomoshabinlarga ko’rinadigan tegishli moslama bo’lishi kerak. Uni 24 soniya vaqtini belgilovchi operator boshqaradi.
  3. v) Halqaro basketbol Federatsiyasi tomonidan tasdiqlangan qaydnoma rasmiy hisoblanib, undagi qoidalarga asosan o’yin boshlanishidan oldin va o’yin davomida kotib tomonidan to’ldirib boriladi;
  4. g) Juda bo’lmaganda ushbu qoidalarda ko’zda tutilgan uchta signal uchun moslamalar bo’lishi lozim.

O’yinchilar, tomoshabinlar va kotibga ko’rinadigan qo’shimcha hisob tablochi bo’lishi kerak;

  1. d) 1-chi raqamdan 5-raqamgacha bo’lgan ko’rsatkichlar kotib ixtiyorida bo’lishi zarur. Har safar u yoki bu o’yinchi fol qilganida, kotib o’yinchi nechanchi fol olganligiga qarab shu raqamli ko’rsatkichni har ikkala murabbiy ko’ra oladigan darajada yuqoriga ko’taradi. Ko’rsatkichlar oq rangda bo’lishi, raqamlari o’lchov bo’yicha 2 sm va eniga 1 sm, hamda 1-chidan 4-chi raqamgacha qora rangda, 5-chi qizil rangda bo’lishi kerak;
  2. e) Kotib jamoa follarini belgilovchi ikkita ko’rsatkichlar bilan ta’minlangan bo’lishi shart. Ko’rsatkichlar qizil rangda va shunday tayyorlangan bo’lishi kerakki, kotib stoli ustida turganida o’yinchilar, murabbiylar va hakamlar yaqqol ko’rib turishsin;

to’p jamoa o’yinchisi beshinchi fol qilinganidan so’ng o’yinga kirgan vaqtda, ko’rsatkich kotib stoli ustiga, ya’ni o’yinchisi beshinchi fol qilgan jamoa o’rindig’i yaqinidagi chekkaga qo’yilishi kerak;

  1. j) Jamoa follarini belgilash uchun ishlatiladigan munosib moslama.

Jamoalar, o’yinchilar, zahiradagi o’yinchilar, sardor, murabbiylar

Har bir jamoa murabbiy va ko’pi bilan 10 ta o’yinchidan iborat bo’ladi. O’yinchilardan biri sardor bo’lib hisoblanadi. Har bir jamoa tarkibida murabbiy yordamchisi bo’lishi mumkin. Agar jamoa biron bir turnirda uchtadan ortiq o’yinda ishtirok etadigan bo’lsa, har bir jamoaning o’yinchilari soni 12 tagacha ortishi mumkin. O’yin paytida har ikkala jamoadan beshtadan o’yinchi maydonda bo’lishi kerak. Ular qoidalarga muvofiq almashishlari mumkin.

Agar jamoa a’zosi maydonda bo’lsa, u o’yinchi bo’lib hisoblanadi va o’yinda qatnashish huquqiga ega. Boshqa hollarda u zaxiradagi o’yinchi bo’lib hisoblanadi.

Agar hakam zahiradagi o’yinchiga maydonga tushish uchun ruxsat bersa, unda u o’yinchiga aylanadi.

Har bir o’yinchining ko’krak va orqa tomonida raqami bo’lishi kerak. Bu raqamlar tushunarli va bir xil rangda, maykaning rangidan yaqqol ajralib turishi zarur. Raqamlar aniq ko’rinib turishi lozim: orqadagi raqamlarning balandligi kamida 2 sm, ko’krakdagi raqamlarning balandligi kamida 1 sm bo’lishi shart. Raqamlar uchun ishlatiladigan ashyoning eni 0,2 sm dan kam bo’lmasligi kerak. Jamoalar 4-chidan 15-chigacha bo’lgan raqamlarni ishlatishlari lozim. Bir jamoa o’yinchilari takrorlanadigan raqamli maykani kiyib chiqishlari mumkin emas.

O’yinchining sport kiyimi quyidagilardan iborat:

—                bir jamoaning hamma o’yinchilari old va  orqa tomonlari bir xil va umumiy rangda bo’lgan maykalarni kiyishlari shart. Yo’l-yo’l maykalarni kiyish man etiladi;

—                bir jamoaning hamma o’yinchilari bir xil va umumiy rangda bo’lgan shortik kiyishlari kerak;

—                maykalar tagidan kalta yengli maykalar kiyish mumkin. Lekin kalta engli maykalar kiyilsa, ularning rangi mayka rangiga mos bo’lishi shart;

—                kalta shim tagidan pastga chiqib turadigan ichki kiyim kiyilsa, uning rangi kalta shim rangiga mos kelishi kerak.

Sardor zaruriyati tug’ilganda maydonda o’z jamoasining vakili bo’lib hisoblanadi. Bu qoidalarni izohlash bilan bog’liq bo’lgan savollar bo’yicha yoki kerakli ma’lumot olish uchun hakamga murojaat qilish mumkin. Bu narsa xushmuomalalik bilan qilinishi lozim. Sardor biron-bir uzrli sabab bilan maydondan chiqib ketishdan oldin, katta hakamga o’yinchilardan qaysi biri uning o’rniga sardor sifatida qolayotganligini ma’lum qiladi.

Tartib bo’yicha o’yin boshlanishiga hech bo’lmaganda 20 daqiqa qolganida har bir murabbiy kotibga o’yinda qatnashadigan o’yinchilarning familiyalari va raqamlarini, shuningdek jamoa sardori, murabbiyi va murabbiy yordamchisining familiyalarini ma’lum qilishi kerak.

O’yin boshlanishiga 10 daqiqa qolganida murabbiylar o’z o’yinchilarining familiyalari va raqamlarni tasdiqlaydilar va qaydnomaga qo’l qo’yadilar hamda shu vaqtning o’zida o’yinni boshlaydigan 5 ta o’yinchini belgilab qo’yadilar. «A» jamoasi murabbiyi shu ma’lumotni birinchi bildirayotgan bo’lib hisoblanadi.

Agar o’yinchi o’yin jarayonida o’z raqamini o’zgartiradigan bo’lsa, unda bu haqida kotib va katta hakamga ma’lum qilishi zarur.

Bir daqiqalik tanaffuslar haqidagi iltimoslarni murabbiy yoki murabbiy yordamchisi qilishlari mumkin. Agar murabbiy yoki murabbiy yordamchisi o’yinchini almashtirish kerakligi to’g’risida bir qarorga kelsalar, unda zahiradagi o’yinchi shu iltimosni etkazish uchun kotibga murojaat qilishi kerak va o’yinga darhol tushish uchun tayyor turishi zarur.

Agar jamoada murabbiy yordamchisi mavjud bo’lsa, uning familiyasi o’yin boshlanishidan oldin qaydnomaga yozilgan bo’lishi shart.

Agar murabbiy turli sabablarga ko’ra o’z vazifasini davom ettira olmasa, bunda murabbiy yordamchisi murabbiy vazifasini bajaradi.

Jamoa sardori murabbiydek harakat qilishi mumkin. Agar u biron bir uzrli sabab bilan maydondan chiqib ketishi kerak bo’lsa, unda u murabbiy sifatida harakatini davom ettirishi mumkin. Lekin, agar u qoidani buzganligi tufayli o’yinda qatnashish huquqidan mahrum etilgan bo’lsa yoki og’ir jarohatlanganligi sababli murabbiylik vazifasini bajara olmasa, uning o’rniga sardor sifatida o’yinga tushgan o’yinchi uni murabbiy sifatida ham almashtirish kerak.

Murabbiy va murabbiy yordamchisining stol atrofidagi hakamlar bilan muloqoti

Murabbiy yoki murabbiy yordamchisi o’yin paytida stol atrofida o’tirgan hakamlar bilan muloqot qila oladigan jamoaning yagona vakili bo’lib hisoblanadi. U istagan paytida, masalan, hisob, vaqt tabloga yoki follar soniga tegishli bo’lgan ma’lumotni olmoqchi bo’lganida hamda bir daqiqali tanaffus olish uchun murojaat qilganida bu ishni qilishi mumkin. Uning hakamlar stoli atrofida o’tirgan hakamlar bilan o’zaro muloqot har vaqt o’yinning bir me’yorda kechishiga xalaqit bermaydigan bo’lishi va osoyishtalik hamda vazminlik bilan o’tishi kerak. Agar murabbiy o’yinchini almashtirmoqchi bo’lsa, u zaxiradagi o’yinchiga almashish to’g’risida kotibga murojaat qilishni taklif etadi. Bu iltimosni aytish uchun murabbiy hakamlar stoli oldiga borishi shart emas.

O’yin holatlari

 O’yin vaqti – «toza»  vaqt 40 daqiqa davom etadi. U to’rtta 10 daqiqalik choraklardan iborat. Birinchi va uchinchi choraklardan so’ng 2 daqiqalik tanaffus bo’ladi. Ikkinchi chorakdan keyin 10-15 daqiqalik tanaffus bo’ladi. O’yin natijasi durang bo’lsa, 5 daqiqalik taymlar beriladi.

O’yin soati:

  1. a) bahsli to’pni yuqoriga otib berish vaqtida to’p o’zining eng yuqori nuqtasiga etganidan so’ng, to’p o’yinchilarning biri tomonidan urib yuborilgan paytida, yoki;
  2. b) agar jarima to’pi noaniq tashlangan bo’lsa va maydondagi biron o’yinchi to’pni egallab olgan paytida to’p o’yinda qolishi kerak bo’lsa, yoki;
  3. v) maydondagi biron o’yinchi to’pga tekkan paytda o’yin to’pni maydon tashqarisidan o’yinga kiritish bilan davom ettirilsa, yoqiladi.

O’yin soati:

  1. a) o’yinning har ikkala yarmi yoki qo’shimcha davr oxirida yoki;
  2. b) hakam hushtak chalgan vaqtda yoki;
  3. v) 24 soniya operatorining signali chalingan paytda yoki;
  4. g) agar tanaffus talab qilgan murabbiy jamoasining savatiga to’p tushsa, ammo shu to’p savatga tashlayotgan o’yinchining qo’lidan murabbiy iltimosiga nisbatan keyin chiqib ketgan bo’lsa, to’xtatiladi.

Agar o’yinnning ikkinchi yarmi tugagan vaqtda hisob durang bo’lsa, hisobdagi tenglikni buzish maqsadida 5 daqiqalik qo’shimcha davr yoki muvozanat buzilgunga qadar bir necha 5 daqiqalik davrlar belgilanadi. Jamoalar birinchi qo’shimcha davr boshlanishidan oldin qur’a tashlash yo’li bilan savatlarni tanlab oladilar va har bir keyingi qo’shimcha davr boshlanishidan oldin savatlarni almashtiradilar. Har bir qo’shimcha davr orasida 1 daqiqalik tanaffuslar ko’zda tutiladi. Har bir qo’shimcha davr boshida o’yin markaziy doirada bahsli to’p otib berilishi bilan boshlanadi.

O’yin markaziy doirada bahsli to’p tashlab berilishi bilan boshlanadi. Katta hakam ikki raqib o’rtasida to’pni yuqoriga otib beradi. Bu narsa o’yinning ikkinchi yarmi boshlanishida, agar kerak bo’lsa, har bir qo’shimcha davr oldidan ham bajariladi.

Mehmon jamoa savatni va jamoa o’rindig’ini tanlab olish huquqiga ega bo’lishi kerak. Agar o’yin betaraf maydonda o’tkazilayotgan bo’lsa, bu huquqni jamoalar o’zaro qur’a tashlash yo’li bilan aniqlaydilar. O’yinning ikkinchi yarmida jamoalar savatlarini almashadilar. Agar jamoalardan birida o’yinga tayyor beshta o’yinchi maydonda bo’lmasa, o’yin boshlanishi mumkin emas. Agar o’yin boshlanishi vaqtidan 15 daqiqa o’tganidan so’ng qoidani buzayotgan jamoa yo’q bo’lsa yoki maydonga 5 ta o’yinchisini chiqara olmasa, unda bu jamoa o’ynash huquqidan mahrum qilinganligi sababli mag’lubiyatga uchraydi va g’alaba boshqa jamoaga beriladi.

I-II chorakdan keyin jamoalar hujum qilish tomonlarini almashtiradilar. Qo’shimcha choraklarda hujum qilish tomonlari bilan almashinmaydi. To’rtinchi chorakda qaysi savat tomon hujum bo’lgan bo’lsa, shu tomonga hujum qiladilar.

  1. a) hakam bahsli to’pni otib berish uchun doira ichiga kirgan paytda yoki;
  2. b) hakam jarima to’pi otilishini boshqarish uchun jarima to’pini tashlash maydoniga kirgan paytda, yoki;
  3. v) maydon tashqarisidagi vaziyatda, to’p to’pni o’yinga kiritish joyida turgan o’yinchining ixtiyorida bo’lgan paytda, to’p o’yinga kiritildi deb hisoblanadi.

Agar jonli to’p yuqoridan savatga tushib, uning ichida qolsa yoki undan o’tib pastga tushsa, to’p savatga tushdi deb hisoblanadi. To’p o’yin jarayonida maydondan savatga tushsa, 2 ochko, uch ochko keltiradigan chiziq orqasidan savatga tushsa 3 ochko hisoblanadi.

Jarima to’pi tashlanganda savatga tushgan to’p 1 ochko hisoblanadi. Qaysi jamoa hujum uyushtirib savatga to’p tushirsa, maydondan tashlangan bunday to’p shu jamoa hisobiga yoziladi. Agar to’p pastdan yuqoriga chiqayotib bexosdan savat ichiga kirib qolsa, bu to’p jonsiz hisoblanadi va o’yin to’pni o’yinga galma-gal kiritish qoidasi bilan davom ettiriladi. Lekin agar o’yinchi ataylab to’pni pastdan savatga kiritsa, bu qoidaning buzilishi bo’lib hisoblanadi va raqib o’yin jamoasi tomonidan to’pni qoida buzilgan joyga yaqin bo’lgan maydonning yon chizig’i tashqarisidan o’yinga kiritish bilan davom ettiriladi. Bu bahs to’pi vaziyati sodir bo’lganda bahs to’pi otish o’rniga to’pni maydon tashqarisidan o’yinga kiritib, to’pni jonli qilish usulidir.

O’yin boshlanganida biron jamoa to’pni nazorat qilgan zahoti, to’pni galma-gal o’yinga kiritilishini anglatuvchi strelka to’pni egallab olgan jamoa tomoniga qaratiladi (          ).

Yana bahsli to’p vaziyati sodir bo’lsa,  strelkaning uchi qaratilmagan jamoa o’yinchisi shu joy yaqinidagi yon chiziq tashqarisidan to’pni o’yinga kiritadi. To’p o’yinchining qo’lidan chiqqan zahoti strelka to’p uzatgan o’yinchining jamoasi tarafga qaratiladi (            ).

Zahiradagi o’yinchi maydonga tushishidan oldin almashish haqida kotibga murojaat qilishi va darhol o’yinga kirish uchun tayyor turishi lozim. Kotib to’p jonsiz holatga  o’tishi va o’yin soati to’xtatilishi bilan, ammo to’p qaytadan o’yinga kiritilishidan oldin, o’z signalini berishi shart. O’yin qoidasi buzilganidan so’ng qoidani buzmagan jamoa to’pni maydon tashqarisidan to’pni o’yinga kiritishi kerak bo’lsa, faqat shu jamoagina o’z o’yinchisini almashtirishi mumkin. Agar shunday vaziyat yuzaga kelsa, raqib jamoasi ham keyinchalik o’z o’yinchisini almashtirishi mumkin. Zaxiradagi o’yinchi hakam maydonga tushishga ruxsat berguniga qadar maydon chegarasi tashqarisida turishi lozim va ruxsat olinganidan so’ng darhol o’yinga tushishi mumkin. O’yinchilarni almashtirish imkoni boricha tez amalga oshirilishi kerak. Agar hakamning fikricha, biron bir jamoa o’yin vaqtini asossiz cho’zayotgan bo’lsa, qoida buzayotgan jamoa hisobiga tanaffus yozilishi zarur. Bahsli to’p uchun kurashda qatnashadigan o’yinchi boshqa o’yinchi bilan almashtirilishi mumkin emas. Almashtirilgan o’yinchi bir almashtirish davri ichida yana qaytadan maydonga chiqishga haqqi yo’q.

Quyidagi hollarda:

  1. a) agar talab qilib olinadigan tanaffus berilgan yoki fol belgilangan bo’lmasa, maydondan tashlangan to’p savatga tushganidan so’ng;
  2. b) birinchi yoki yagona jarima to’pini tashlash uchun to’p o’yinga kiritilgan paytdan boshlab, to o’yin vaqti hisobining ma’lum bir davridan so’ng to’p yana jonsiz holatga o’tmagunicha, fol yoki qoida buzilishi soatda hisob qilishni boshlashdan oldin qaydqilinmagunicha o’yinchilarni almashtirishga ruxsat berilmaydi. Bunday qoidabuzarlik uchun jarima to’pini yoki to’plarni tashlash, galma-gallik qoidasi berish yoki maydonning yon chizig’i tashqarisidan to’pni o’yinga kiritish jazo bo’lib hisoblanadi.

O’yinning birinchi yarmida 2 ta, ikkinchi yarmida 3 ta, shu bilan birga har bir qo’shimcha davrda har bir jamoa bir daqiqali tanaffus olishi mumkin.  Foydalanilmagan 4 daqiqali tanaffus 1 chi chorakda olinmasa, 2 chi chorakka o’tishi mumkin, yoki o’yinchi chorakda olinmagan daqiqalik tanaffus to’rtinchi chorakka o’tishi mumkin, lekin o’yinning birinchi yarmidagi olinmagan tanaffuslar ikkinchi yarmiga o’tmaydi, berilmaydi. O’yin vaqtining har ikkala yarmida har bir jamoaga ikkita talab qilib olinadigan tanaffuslar va qo’shimcha davrning har birida bir marta shunday tanaffus berilishi mumkin. Talab qilib olinmagan tanaffuslar o’yinning keyingi yarmi yoki qo’shimcha davrga ko’chirilishi mumkin emas. Murabbiy va murabbiy yordamchisi talab qilib olinadigan tanaffusni so’rashiga haqqilari bor. Buni ular shaxsan kotibga borib, qoidalarda ko’rsatilgan ishoralar orqali «tanaffus» olishlarini qo’llari bilan ko’rsatishlari lozim. Kotib talab qilingan tanaffus haqidagi iltimosni to’p jonsiz holatga o’tgan paytda, hamda albatta, to’p o’yinga kiritilishidan oldin hakamlarga ma’lum qiladi.

Shuningdek, murabbiy yoki murabbiy yordamchisining talab qilib olinadigan tanaffus haqidagi iltimosidan so’ng, raqib jamoasi maydondan savatga to’p tashlasa, bu iltimos savatga to’p tashlanishidan oldin, ya’ni to’p otayotgan o’yinchining qo’lidan chiqib ketishidan oldin qilingan bo’lsagina, ularga tanaffus berilishi mumkin. Bu holda soniya hisoblovchi o’yin soatini darhol to’xtatishi lozim. Shundan so’ng, kotib o’z signalini chaladi va talab qilib olinadigan tanaffus haqida iltimos bildirilganligini hakamlarga ma’lum qiladi. To’p birinchi yoki yagona jarima to’pi tashlanganidan keyin, o’yinga kirgan paytdagi daqiqadan to o’yin vaqti tugab, to’p yana jonsiz holatga o’tmaguncha, quyidagi hollardan tashqari:

  1. a) jarima to’plarini tashlash oralig’ida fol qilingan paytda jarima to’plarini tashlash oxiriga etkaziladi, tanaffus esa fol uchun yangi jazo berilganda,to’p o’yinga kirishidan oldin olinadi;
  2. b) o’yin soati yurgazilishidan oldin qoida buzilishiqayd qilinsa, bunda bahsli to’p tashlab berish yoki maydonning en chizig’i tashqarisidan to’pni o’yinga kiritish jazo bo’lib hisoblanadi, talab qilib olinadigan tanaffusni olishga ruxsat berilmaydi.

Bir daqiqa davom etadigan tanaffus ushbu shartlarga binoan jamoa hisobiga yoziladi. Agar tanaffusga javobgar jamoa talab qilib olingan tanaffus vaqti tamom bo’lmasidan o’yinni boshlashga tayyor bo’lsa, katta hakam darhol o’yinni boshlaydi. Tanaffus vaqtida o’yinchilarga o’yin maydonini tashlab chiqish va jamoa o’rindig’ida o’tirishga ruxsat etiladi.

To’p jonsiz holatga o’tishi va o’yin soati to’xtalishi bilan, ammo to’p o’yinga kiritishdan oldin kotib signal berganidan keyin maydondagi hakam ruxsat berganidagina amalga oshishi mumkin. O’yinchilarni almashtirish ikkala jamoani xohlagan paytida amalga oshiriladi.

Jarima to’pini otish belgilanganda, o’yinchilar jarima to’pi otiladigan savat tagidagi 3 soniyali maydoncha atrofida quyidagi tartibda joylashishlari shart. Uch soniyali zonani, ya’ni trapesiyani shchitga yaqin tomonidagi ikkala birinchi joyni himoyachilar egallaydilar, betaraf zonada hech kim turmaydi. Betaraf zonadan keyingi ikkinchi joyni hujumchilar egallaydilar, undan keyingi uchinchi joylardan birini bitta himoyachi egallashi kerak.

Hammasi bo’lib 3 soniyali zona atrofida oltita o’yinchi joylashishi kerak. Qolgan o’yinchilar orqa tomonda joylashadilar.

O’yin natijasi o’yin davomida to’plangan eng ko’p ochkolar soniga qarab aniqlanadi.

3 soniya qoidasi. To’pni nazorat qilayotgan jamoa o’yinchisi to’p bilan yoki to’psiz bo’lishidan qat’iy nazar raqib jamoaning trapetsiya shaklidagi chegaralangan zonasida qatorasiga 3 soniyadan ortiq turishi mumkin emas.

Uch soniyali zonani chegaralab turgan chiziqlar shu zonaning qismi bo’lib hisoblanadi. Shu chiziqlarning birini bosib turgan o’yinchi zona ichida turgandek hisoblanadi.

5 soniya qoidasi. To’pni egallab turgan hamda raqib tomonidan yaqindan ta’qib qilinayotgan o’yinchi, to’pni sheriklariga 5 soniya ichida uzatmasa, savatga otmasa, yumalatmasa yoki olib yurmasa, qoida buzilgan hisoblanadi. Maydon tashqarisidan to’pni o’yinga kiritishga hamda jarima to’pini otishga ham 5 soniya vaqt beriladi.

Agar qoida buzilsa, to’p qoida buzilgan joyga yaqin bo’lgan yon (en) chiziq tashqarisidan o’yinga kiritiladi.

8 soniya qoidasi. Agar o’yinchi o’zining orqa zonasida jonli to’p ustidan nazorat o’rnatsa, uning jamoasi 8 soniya ichida to’pni o’zining old zonasiga albatta o’tkazishi kerak (agar raqib o’yinchisi to’pni maydon tashqarisiga urib chiqarsa, u holda 8 soniya boshidan sanaladi, 24 soniyali vaqt esa davom etaveradi.).

Agar to’p old zonada turgan sherigiga yoki old zonaga tegsa, to’p jamoaning old zonasiga o’tgan hisoblanadi. Qoida buzilganda to’p qoida buzilgan joy yaqinidagi yon (en) chiziq tashqarisidan o’yinga kiritish uchun raqib jamoasiga beriladi.

24 soniya qoidasi. Agar o’yinchi maydonda jonli to’p ustidan nazorat o’rnatsa, uning jamoasi 24 soniya ichida raqibi savati tomon to’p otishi kerak. Ushbu qoidaga rioya qilmaslik qoidaning buzilishi hisoblanadi.

 Qoidalarga rioya qilmaslik va jazo

Qoida buzilishi — bu qoidalarga rioya qilmaslikdir. Bunda qoidani buzgan jamoa tomonidan to’pning yo’qotilishi jazo bo’lib hisoblanadi.

Fol — bu qoidalarga rioya qilmaslik. U qoidani buzgan o’yinchi nomiga yoziladigan va qoidaning moddalari shartlariga muvofiq munosib darajada jazolanadigan raqib bilan shaxsiy muloqotni yoki sportchilarga zid bo’lgan xatti-harakatlarni o’z ichiga oladi.

Shaxsiy fol — bu to’p o’yinda jonli yoki jonsiz bo’lishi yoki bo’lmasligidan qat’iy nazar, raqib bilan to’qnashuvni sodir qilgan o’yinchiga berilgan foldir.

O’yinchi qo’llari, elkalari, sonlari va tizzalarini qo’yib, o’z tanasini odatdagidan tashqari holatda bukib, raqibning harakatlanishiga xalaqit berishi, to’qnashishi, oyog’idan chalishi, itarishi, oyog’idan ushlab qolishi, yo’lini to’sishi hamda qanday bo’lsa ham qo’pol taktika qo’llashi mumkin emas.

Ikki tomonlama fol – ikkita raqib o’yinchi bir vaqtning o’zida bir-biriga qarshi fol sodir qilgan vaziyatda belgilanadi.

Texnik fol o’yinchilarga, zahiradagilarga, murabbiyga va uning yordamchisiga berilishi mumkin. Agar o’yinchi hakamlar ko’rsatmalarini mensimasa yoki sportchilarga xos bo’lmagan “taktika” qo’llasa texnik fol beriladi.

Ataylab qilingan fol – hakamning fikricha, o’yinchi tomonidan to’p bilan yoki to’psiz harakatlanayotgan raqibiga nisbatan qasddan qilingan shaxsiy foldir. Bu qilingan hatto-harakatning jiddiyligi bilan belgilanmaydi, balki oldindan o’ylangan yoki mo’ljallangandek ko’rinadigan to’qnashuv bo’lib hisoblanadi. Ataylab qilingan follarni takrorlagan o’yinchi o’yinda qatnashish huquqidan mahrum qilinishi mumkin.

O’yinda qatnashish huquqidan mahrum (diskvalifikatsiya) qilinadigan fol. Shaxsiy va texnik follarda qayd qilinganlarga sportchilarga xos bo’lmagan darajada rioya qilmaslik – o’yinda qatnashish huquqidan mahum qiladigan fol (diskvalifikatsiya foli) hisoblanadi. Ikkita jarima to’pi tashlanadi hamda to’p “zona chizig’i”dan jarima to’pi otgan jamoa o’yinchisi tomonidan o’yinga kiritiladi.

 Jarima to’plarini otish bilan jazolanadigan fol. Hakam fol bo’lganligini qayd qilganda, agar bu fol uchun jarima chizig’idan savatga to’p (to’plar) otish bilan aybdor jamoni jazolash lozim bo’lsa, u barmoqlari bilan aybdor jamoaning jarima chizig’ini ko’rsatadi.

Jamoaning to’rtta foli. Har bir jamoa o’yinchisining yoki o’yinchilarining olgan follarini soni 4 ta bo’lsa, bundan keyingi oladigan follari uchun jarima chizig’idan 2 ta jarima to’pi otish imkoniyati raqib jamoasiga beriladi. Har bir chorakda jamoani 4 ta foli alohida-alohida hisoblanadi.

Hakamlar

Hakamlar deyilganda katta hakam va hakam tushuniladi. Ularga soniya hisoblovchi, kotib va 24 soniya operatori yordam beradilar. Shuningdek, texnik komissar ham qatnashishi mumkin.

Musobaqalarni tashkil qilish va o’tkazish.

Musobaqalarning ahamiyati

Sport musobaqalari sportchilarning malakalarini oshirishda katta ahamiyatga ega. Ular jismoniy, texnik, taktik, ruhiy, funksional tayyorgarliklarni aniqlashga va takomillashtirishga yordam beradi hamda qilinayotgan mehnatni natijasini ko’rsatadi.

To’g’ri va yaxshi tashkil qilingan musobaqalar katta tarbiyaviy ahamiyatga ega, chunki musobaqalar faqat jismoniy sifatlargagina (kuchlilik, chidamlilik, tezkorlik va egiluvchanlik) emas, balki ruhiy-psixologik sifatlarga ham katta ta’sir ko’rsatadi. Musobaqa davrida sportchilarning tashkilotchilik, o’zini tuta bilishlik, jamoa maqsadini o’z maqsadidan yuqori qo’ya olishlik kabi yana bir qancha sifatlari ham takomillashadi.

Musobaqalarda qatnashuvchilar avvalombor, tajriba almashadilar, murabbiylar esa yangi trenirovka usullarini sinovdan o’tkazish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Shuningdek, sport musobaqalari sport turlarini targ’ib qilishning eng yaxshi va hammabop shakllaridan hisoblanadi.

 Musobaqalarning turlari

Musobaqalar qo’yilgan vazifalargagina qarab: birinchiliklar yoki chempionatlar, kubok musobaqalari, qisqartirilgan, baravarlashtirilgan, klassifikasiya va saralash musobaqalari, match va o’rtoqlik uchrashuvlar kabi turlarga bo’linadi.

Birinchiliklar yoki chempionatlar eng katta musobaqalardan bo’lib, ularda kollektiv, tuman, shahar, respublika chempioni degan faxriy unvon beriladi. Ular yilda bir marta o’tkaziladi. Birinchilik g’oliblari oltin, kumush va bronza medallari bilan mukofotlanadilar.

Kubok musobaqalari “yutkazgan chiqib ketish” prinsipida o’tkaziladi. Bu musobaqalar ko’p vaqt talab qilmaydi va ko’p qatnashuvchilarni jalb qilish imkonini beradi.

Qisqartirilgan musobaqalar (blis turnirlar)da ko’p jamoalar qatnashganlari holda bir kunda o’tkaziladi. Buning uchun o’yin vaqti 30 daqiqagacha qisqartiriladi. Bunday musobaqalar mavsumning ochilishiga yoki bayramlarga bag’ishlab o’tkaziladi.

Baravarlashtirilgan musobaqalar tayyorgarligi har xil bo’lgan jamoalar orasida o’tkaziladi. Jamoalarning qiziqishini saqlab qolish uchun kuchsizrok jamoaga oldindan yoki uchrashuv tamom bo’lgandan so’ng qo’shimcha ochkolar beriladi.

Klassifikatsiya musobaqalari jamoalarning (o’yinchilarning) tayyorgarligini aniqlash, sport klassifikasiyasining razryad talablarini bajarish maqsadida o’tkaziladi.

Saralash musobaqalari tayyorgarligi eng yaxshi jamoalarni (o’yinchilarni) aniqlab, keyingi yirik musobaqalarda qatnashtirish uchun o’tkaziladi.

Match uchrashuvlari musobaqalar kalendarida ko’zda tutilgan va an’anaviy hisoblanadi. Uchrashuvlarda ikki va undan ortiq jamoalar qatnashishi mumkin. Musobaqalarning bunday turlari alohida shaharlar, viloyatlar hamda chet davlatlar orasida do’stlik munosabatlarining rivojlanishiga yordam beradi.

O’rtoqlik uchrashuvlari bo’lajak musobaqalarga va sport trenirovkasining ba’zi bir bo’limlari bo’yicha tayyorgarlikni aniqlash maqsadida ayrim jamoalar o’rtasida o’tkaziladi.

Musobaqa o’tkazish sistemalari

Musobaqa paytida hamma jamoalarga g’alaba uchun kurashishga bir xil sharoit yaratib berish va g’oliblarni haqiqiy natijalar asosida aniqlash kerak.

Musobaqalarni o’tkazish sistemalari har xil bo’lishi mumkin. Lekin u yoki bu sistemalarni tanlashda quyidagi sharoitlarni hisobga olish lozim:

  1. a) musobaqa oldida turgan vazifalarni ;
  2. b) musobaqa o’tkazish sharoitlarini;
  3. v) qatnashuvchi jamoalarning sonini;
  4. g) o’tkazilayotgan musobaqaning turlarini;
  5. d) qatnashuvchilarning sport tayyorgarligi va ishlab chiqarishda bandligini;
  6. e) musobaqa o’tkazish joylarining bandligi, soni va hududiy joylashuvini.

Umuman olganda sport o’yinlari musobaqalarini O’tkazish amaliyotida asosan ikkita (chiqib ketish va aylanma) sistema qo’llaniladi.

Bu ikki sistemaning qo’shilishi natijasida uchinchi – aralash sistema paydo bo’ladi.

Chiqib ketish sistemasi bo’yicha musobaqalar o’tkazish. Bu sistema bo’yicha musobaqalar o’tkazilganda uchrashuvda yutqazgan jamoa keyingi uchrashuvlarda qatnashmaydi. Natijada musobaqa oxirida biror marta ham yutqazmagan jamoa qoladi. Ana shu jamoa g’olib hisoblanadi. Oxirgi (final) uchrashuvda g’olib jamoaga yutqazgan jamoa ikkinchi hisoblanadi. Bu sistemaning afzalligi shundaki, agar 64 jamoa bilan aylanma sistema bo’yicha musobaqao’tkazish uchun 63 kalendar kuni talab qilinadigan bo’lsa, chiqib ketish sistemasi bo’yicha esa faqat 6 kalendar kunining o’zi kifoya. Lekin u bir qator kamchiliklarga ham ega. Bu sistema barcha jamoalarning haqiqiy o’yinlarini aniqlash imkonini bermaydi va shu usul qo’llanilganda aksariyat jamoalar juda kam uchrashuvlarda qatnashadi.

Birorta kuchli jamoa birinchi kunning o’zida mag’lubiyatga uchrab, musobaqalardan chiqib ketishi mumkin. Chiqib ketish sistemasi bo’yicha o’tkazilgan musobaqalarda hamma uchrashuvlar biror jamoaning g’alabasi bilan tugallanishi lozim.

Aylanma sistema. Musobaqalar aylanma sistemada o’tkazilganda hamma jamoalar bir-birlari bilan bir, ikki yoki undan ham ko’proq uchrashib chiqishlari mumkin. Pirovardida butun musobaqa davomida eng ko’p ochko to’plagan jamoa g’olib chiqadi.

Aylanma sistema eng takomillashgan sistema hisoblanadi. Chunki u faqat birinchi o’rinni egallagan jamoanigina aniqlab qolmay, balki musobaqada qatnashayotgan hamma jamoalarning tayyorgarligiga qarab munosib o’rinlarni aniqlab beradi. Bu sistema qatnashuvchilardan katta tayyorgarlikni va basketbolchilarning butun musobaqa davrida yuqori sport formasida bo’lishlarini talab qiladi. Aylanma sistemaning salbiy tomoni – musobaqa o’tqazish uchun ko’p vaqt talab qilishidir. Vaqtdan yutish uchun jamoalarni bir nechta guruhlarga bo’lish mumkin.

Aralash sistema. Musobaqalarni aralash sistemada o’tkazilganda uchrashuvlarning bir qismi aylanma, ikinchi qismi esa chiqib ketish sistemasida o’tkaziladi. Bu usul musobaqalarda qathashayotgan jamoalar soni ko’p hamda ular bir birlaridan hududiy jihatdan uzoqda joylashganda qo’llaniladi. Bunda hamma jamoalar zonalarga va guruhlarga bo’linadi. Musobaqalar zonalarda va guruhlarda chiqib ketish bo’yicha o’tkazilsa, final musobaqalari esa aylanma sistemasi bo’yicha o’tkazilishi mumkin va aksincha.

Musobaqa nizomi

Musobaqalarni yuqori saviyada o’tkazish ularni tayyorlash darajasi qanday bo’lganligiga bevosita bog’liqdir. Tayyorgarlik ishlariga hujjatlarni tayyorlash (ishlab chiqish), musobaqa o’tkaziladigan joylarni tayyorlash, qatnashuvchi jamoalar bilan ish olib borish va shu kabilar kiradi. Har bir musobaqaga tayyorgarlik unga nizom tuzish bilan boshlanadi. Nizom musobaka o’tkazishda asosiy hujjat bo’lib hisoblanadi. U yoki bu tashkilot Nizomni oldindan aniq bilishi, unga o’quv-trenirovka ishlarini to’g’ri rejalashtirishiga yordam beradi. Shuning uchun Nizomni o’z vaqtida qatnashuvchi tashkilotlarga oldindan yuborishlari o’ta zarur.

Nizom musobaqani o’tkazuvchi sport tashkiloti tomonidan tuziladi, hamda quyidagilarni ifodalaydi:

  1. Musobaqaning maqsadi va vazifalari. Ular quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin:
  2. a) o’quv-trenirovka ishlarining yakunini tekshirish;
  3. b) basketbolchilarning tayyorgarligini tekshirish va kuchlilarni aniqlash;
  4. v) sportchilarning sistemali ravishda trenirovka qilishga va sport mahoratlarini oshirishga bo’lgan qiziqishlarini oshirish;
  5. g) basketbol o’yinini omma o’rtasida keng yoyish va boshqalar.
  6. Musobaqalarni o’tkazish joyi va vaqti. Musobaqa o’tkaziladigan shahar (baza) ko’rsatiladi va kunlari belgilanadi.
  7. Musobaqani boshqarish. Musobaqani tashkil qiluvchilar qaysi tashkilotligi, rahbarlari, hakamlar hay’ati va ularni tasdiklovchi tashkilot ko’rsatiladi;
  8. Musobaqalarda qatnashuvchi tashkilotlar va sportchilar. Musobaqada qatnashuvchi jamoalar soni va nomi ko’rsatiladi; talabnoma (zayavka)ga kiritiladigan qatnashuvchilarning ko’pi bilan qancha bo’lishligi, ya’ni soni, yoshi va ularni malakasi belgilanadi.
  9. Musobaqalarni o’tkazish shartlari. Qur’a tashlash vaqti, joyi va uning asosiy prinsiplari (tamoyillari) ma’lum qilinadi. Musobaqa qaysi o’yin sistemasi (aylanma, chiqib ketish, aralash) bo’yicha o’tkazilishi ko’rsatiladi.
  10. Norozilik (protest)larni taqdim etish shartlari va ularni ko’rib chiqish tartibi.
  11. Jamoalarni va qatnashuvchilarni mukofotlash. G’olib jamoa va sovrindorlarni mukofotlash, estaliklar taqdim qilish ko’rsatiladi.
  12. Jamoalarni qabul qilib olish. Agar musobaqalar sportchilarning doimiy turar joylarida o’tkazilmasa, u holda mablag’ ajratuvchi tashkilot, kelish va ketish muddatlari, joylashtirish hamda ovqatlantirish qanday tashkil etilishi ko’rsatiladi.
  13. Talabnoma (zayavka)ni va qayta talabnomani taqdim etish turlari va vaqti, jamoalar va qatnashuvchilarni rasmiylashtirish (pasport, reyting daftarchasi, klassifikasiya bileti, talabalik guvohnomasini taqdim qilish) tartibi.

Tavsiya etamiz