Basketbol o’yin texnikasi asoslari

Abituriyent ruxsatnomasi 2022 yuklab olish:

Basketbol o’yin texnikasi asoslari

Mundarija

Reja

2.1. O’yin texnikasining tasnifi

2.2. Hujum texnikasi

2.3. To’pni uzatish

2.4. To’pni urib yurish

2.5. Savatga to’p otishlar

2.7. Himoya texnikasi

2.8. Himoyacha turish

2.9. To’pni egallash va unga qarshi harakatlar texnikasi

O’yin texnikasi – bu musobaqaning aniq vazifalarini muvaffaqiyatliroq hal qilishga imkoniyat beradigan usullar yig’indisidir. «Texnika usuli» termini ostida, deyarli bir xil o’yin topshirig’ini bajarishga yo’naltirilgan va tuzilishi bo’yicha o’xshash bo’lgan harakatlar sistemasi tushuniladi. U yoki bu usul qo’llaniladigan shart-sharoitlarning xilma-xilligi har bir usulni bajarish uslublarining shakllanishi va takomillashishiga qiziqishni kuchaytiradi.

Basketblchi yahshi natijaga erishmoqchi bo’lsa, u ko’p texnik usullarni egallagan bo’lishi, aniq sharoitga muvofiq keladigan usulni tez tanlay bilishi hamda ularni aniq bajara olishi lozim.

Shunday qilib, rivojlanishning har bir davrdagi sportchi texnikasi – bu o’yinchiga qoidalar doirasidan chiqmay, kurashning og’ir vaziyatlarida muvaffaqiyatli harakat qilishga imkon beradigan eng samarali, amalda sinalgan vositadir. Bir lahzada vujudga keladigan o’yin holatlarini eng yaxshi natijalarga erishish uchun, basketbolchi har xil texnik malakalar va usullarning hammasini egallashi, eng to’g’ri keladigan usulni yoki usullarni tanlay olishi, ularni tez va aniq bajarishi kerak.

Basketbol o’yini texnikasini bir tartibda o’rganish uchun tasnifdan  foydalaniladi.

2.1. O’yin texnikasining tasnifi

O’yin texnikasini tasniflash – bu ma’lum belgilar asosida uning hamma usul, malakalarini bo’limlar va guruhlar bo’yicha teng huquqni taqsimlashidir. Shunday belgilar qatoriga eng avvalo sport kurashidagi malakaning nimaga mo’ljallanganligi belgilanishi (savatga hujum qilish yoki himoya qilish uchun), harakat qanday bajarilishi (to’p bilan yoki to’psiz), shuningdek, uning kinematik va dinamik tuzilishi xususiyatlari kiradi.

Basketbol texnikasini ikkita katta bo’limga: hujum texnikasi va himoya texnikasiga bo’linadi. Har bir bo’limda ikkitadan guruh: hujum texnikasida – maydonda to’psiz harakat qilish texnikasi va to’p bilan bajariladigan harakatlar texnikasi, himoya texnikasida esa – maydonda harakat qilish texnikasi va to’pni egallash va qarshi harakat qilish texnikasida ajralib chiqadi. Har bir guruh ichida malaka va ularni bajarish usullari bor. Malakani bajarishning deyarli har bir usuli harakat tuzilishining ayrim detallarini (ko’rsatkichlarini) ochib beradigan bir necha ko’rinishga ega. Bundan tashqari, usulning dinamik strukturasiga, o’yinchining harakatini, dastlabki holatini, yo’nalishi va masofasini aniqlaydigan bajarish shartlari ta’sir ko’rsatadi. Tavsiya qilinayotgan tasnifda fintlarga mustaqil joy ajratilmaydi, chunki fint – bu aniq usulning faqat bir qismini (masalan, to’pni uzatib berishda qo’l ko’tarish), (savatga otish paytida mo’ljallash), raqibda xato reaksiya tug’dirish maqsadi (niyati) bilan o’yinchi qulay holatga erishishdir.

O’yin texnikasi tasnifining prinsipial chizmasi quyidagi ko’rinishda berilishi mumkin:

2.2. Hujum texnikasi

Maydonda harakat qilish texnikasi. Basketbolning maydon bo’ylab harakat qilishlar, hujum qilish vazifalarini bajarishga yo’naltirilgan va konkret o’yin harakatlarini amalga oshirish davomida yuzaga kelgan butun harakatlar tizimining bir qismi hisoblanadi. Ular basketbol texnikasi asoslaridir.

O’yinchi maydon bo’ylab harakat qilish uchun yurish, yugurish, sakrash, to’xtalish, burilishlardan foydalanadi. Shu usullar yordamida u joyni to’g’ri tanlab olishi, uni ta’qib qilayotgan raqibdan uzoqlashishga (qochishga) va keyingi hujum uchun kerakli yo’nalishga chiqishi, boshqa usullarni bajarish uchun eng yaxshi, qulay dastlabki holatlarni egallashga erishishi mumkin. Bundan tashqari to’p bilan ajratiladigan ko’pgina texnik malakalarning harakatda va sakrab to’p otish va harakatlarning samaradorligi harakat paytida oyoqning to’g’ri ishlashiga va muvozanatni saqlashga bog’liq.

Yurish. Yurish o’yinda maydonda harakat qilishning boshqa usullariga nisbatan kamroq qo’llaniladi. Asosan undan qisqa fazalarda pozitsiyani almashtirish uchun yoki o’yin harakatlarining muddati susayganda, shuningdek, yugurish bilan qo’shilishidagi harakat tempini almashtirish uchun foydalaniladi. Odatdagi yurishdan farqli o’laroq, basketbolchi tizzada bir oz bukilgan oyoqlari bilan bir joydan ikkinchi joyga o’tadi, bu unga qo’qqisdan tezlanish uchun imkon beradi.

Yugurish. Yugurish o’yinda harakat qilishning bosh vositasi hisoblanadi. U yengil atletikadagi yugurishdan ancha farq qiladi. O’yinchi istalgan yo’nalishda, oldinga yoki orqasi bilan, har xil startga oud holatlardan maydon ichida tezlasha olishi, yugurish tezligi va yo’nalishini tez o’zgartira olishi kerak.

Raqib uchun kutilmagan holda yugurish tezligini oshirish yoki startli tezlanish sport o’yinlarida keskin yugurish deyiladi. Keskin yugurish raqib ta’qibidan qutilish va bo’sh joyga chiqishning eng yaxshi vositasidir. Keskin yugurishni amalga oshirish uchun birinchi 4-5 qadamni shiddatli qilib, oyoqni uchi tomondan qo’yiladi. Yugurish tezligi qadamni uzaytirish tufayli osha boradi. Shu paytda o’yinchi to’pni olishga tayyor bo’lishi kerak.

Yugurish yo’nalishini o’zgartirishni o’yinchi, harakat yo’nalishiga qarama-qarshi tomonga, oldinga chiqarib qo’yilgan oyoqning kuchli itarishi bilan amalga oshiradi gavdasini yangidan tanlagan yo’nalishi tomonga egadi.

Sakrashlar. Sakrashlardan xuddi mustaqil malakalardan foydalanilishadi. Ular texnikaning boshqa usullarining elementlari ham hisoblanadi. O’yinchilar ko’proq yuqoriga va uzunlikka-yuqoriga sakrashlardan yoki qayta-qayta sakrashlardan foydalanishadi. Sakrashni bajarishning ikki usulini yani ikki oyoq bilan depsinib va bir oyoq bilan depsinishni qo’llashadi.

Ikki oyoqlab depsinish bilan sakrashni ko’proq joydan turib asosiy holatdan bajarishadi. O’yinchi tezda oyoqlarni bukadi, qo’llarni tirsakda bir oz bukib, orqaga o’giradi va boshni sal ko’taradi. Depsinish oyoqlarni kuchli bukish bilan, gavdaning va qo’llarning oldinga-yuqoriga keskin harakati bilan amalga oshiriladi. Yugurib kelib ikki oyoqlab depsinib sakrashni odatda, savatga to’p otish paytida va shchitdan sapchib qaytgan to’p uchun kurash paytida qo’llashadi.

Bir oyoq bilan depsinib sakrashni yugurib kelib bajarishadi. Depsinishni shunday bajarishadiki, yugurib kelishning inersiya kuchlaridan to’la foydalaniladi. Depsinishdan oldin yugurishning oxirgi qadamini oldingilaridan ancha katta qo’yishadi. Tizza bug’imlarida bir oz bukilgan depsinuvchi oyoqni oldinga chiqarishida va depsinish uchun tovondan oyoq uchiga dadil qo’yishadi. Boshqa oyog’i bilan oldinga – yuqoriga tez siltab, tana og’irligining umumiy markazi tayanch ustidan o’tish paytida esa uni tos suyagi bilan son suyagi qo’shilgan joyda va tizza bug’imlarida bukishadi. Basketbolchi tanasi yuqori nuqtaga yetgandagi ko’tarilishdan keyin oyog’ini to’g’rilaydi va depsinuvchi oyog’i yoniga keltiradi. Istalgan usulda sakraganda yerga tushish muvozanatini saqlagan holda, yumshoq tushish lozim, bunga ohista kerilgan oyoqlarning yumshatuvchi bukish orqali erishiladi. Yerga bunday tushish basketbolchiga o’yin harakatlarini bajarishga tezda kirishish uchun imkon yaratadi.

To’xtashlar. Vaziyatga qarab o’yinchi, keskin yugurishlar va yugurish yo’nalishini o’zgatirishlar bilan bir qatorda raqib ta’qibidan bir oz bo’lsa ham qutilishga, bo’sh joyga chiqishga va keyingi hujum harakatlari uchun imkoniyatga ega bo’lish maqsadida kutilmagan (qo’qqisdan) to’xtashlardan foydalanadi.

To’xtalish ikki uslubda sakrab va ikki qadam bilan amalga oshiriladi.

Burilishlar. Hujumchi himoyachidan qutilish uchun, to’pni urib chiqarishidan saqlash uchun fintlarini ishlatib, so’ng savatga hujum qilish uchun burilishlardan foydalanadi. Burilishning ikkita oldinga va orqaga burilish usuli bor.

Oldinga burilish basketbolchi yuzi bilan qayoqqa qaragan bo’lsa, shu tomonga qadam tashlab o’tish yo’li bilan bajariladi, orqaga burilish esa – u orqasi bilan qaysi tomonga qadam tashlab o’tish yo’li bilan bajariladi.

To’p bilan bajariladigan usullar (texnikasi). To’p bilan bajariladigan usullar quyidagi texnik malakalarni: to’pni ilib olish, uzatish, urub yurish va to’pni savatga otishni o’z ichiga oladi.

To’pni ilib olish – bu malakaning yordamida o’yinchi ishonarli ravishda to’pni egallab olish va u bilan keyingi hujum harakatlariga kirishishi mumkin.

To’pni ilib olish, keyinchalik to’pni oshirib berish, olib yurish yoki otishni bajarish uchun ham dastlabki holat hisoblanadi, shuning uchun harakatlar o’z tuzilishsi bilan keyingi usullarni aniq va qulay bajarilishini ta’minlashi lozim. O’yinchi to’pni xali ilmay turib, uni keyin qayoqqa va kimga uzatishni bilishi kerak.

To’pni ikki qo’l bilan ilib olish. To’pni ikki qo’l bilan ilib olish, to’pni egallashning eng oddiy va shu bilan birga ishonchli usuli hisoblanadi.

Tayyorlov qismi: agar to’p o’yinchiga ko’krak yoki bosh balandligiga yaqinlashayotgan bo’lsa, unda qo’llarni to’pga qarshi chiqarish, bo’sh barmoqlar va panja bilan to’pni tutish, to’p hajmiga nisbatan kattaroq voronkani hosil etish kerak.

Asosiy qismi: to’p barmoqlarga tegish vaqtida unga panjalarni yaqinlashtirib, barmoqlar bilan ushlash kerak (kaft bilan emas), qo’llarni esa ko’krakka tortib, tirsak bo’g’inlarida bukish kerak. Qo’llarni bukish uchib kelayotgan to’pning urish kuchini pasaytiradigan amortizatsiyon harakat hisoblanadi.

Yakunlovchi qism: to’pni qabul qilgandan keyin gavdani yana ozgina oldinga tashlanadi: yoyilgan tirsaklar bilan raqibdan saqlanayotgan to’pni keyingi harakatlarga tayyorlash holatiga olib chiqiladi. Agar to’p ko’krak balandligidan ancha past uchib kelsa, unda o’yinchi to’pining uchish balandligiga pasaytirib, odatdagidan ko’ra pastroq o’tiradi (1-rasm).

Boshdan baland uchib kelayotgan to’pni tutib olish uchun sakrash va yoyilgan panjalar bilan qo’llarni keskin yuqoriga chiqarish kerak (katta barmoqlar erkin yoyilgan). To’p barmoqlarga tekkan payitda, panjalarni yaqinlashtiradi, ichiga bukib ular bilan to’pni mahkam ushlashadi, qo’llarni esa tirsak bo’g’imlariga bukib, to’pni pasaytirishadi va gavdaga tortishadi (2-rasm). Past uchib kelayotgan to’pni tutish paytida qo’llarni pasaytirishadi, panja va barmoqlar esa xuddi yoyilgan kosani tashkil qilishadi (ikki qo’l jimjilog’i o’rtasidagi oraliq bir necha santimetrdan oshmasligi kerak).

2-rasm. Yuqori trayektoriya bilan uzatilgan to’pni sakrab ilish: a – dastlabki holat; b – sakragan holat; v – to’pni ilib olish holati; g – so’nggi holat.

Maydondan sapchiyotgan to’p uchun kurash, to’pni ilib olish uchun, qulay balandlikka sakrashni kutmaslik kerak. Unga qarab harakat qilish, uni sakrashning boshlang’ich paytida tutish kerak. O’yinchi to’pga tomon engashadi, tezda gavdani oldiga egadi, qo’llarni oldinga-pastga tushiradi, tashqi tomondan panjalarni to’pga olib keladi, lekin tepadan emas. To’pni ushlab olgach, u darhol to’g’rilanadi va uni o’ziga tortadi (3-rasm).

To’pni harakatda ilish, o’ziga uzatish yoki savatga otish maqsadida, shunday nomlanuvchi, ikki qadamli texnikani qo’llashadi. Agar o’yinchi to’pni tutgandan keyin yugirayotgan oshirishni yoki otishni darhol amalga oshirmoqchi bo’lsa, aytilgan bir qo’l bilan, u chap oyog’i bilan turtki bajarilgan va o’ng oyog’i oldinga chiqarilgan paytda, to’pni yengil sakrab, uni ilib olishi kerak. So’ng o’ng oyoq bilan turtish (birinchi qadam), chap oyoq bilan turtish (ikkinchi qadam) va sakrash davomida to’pni o’ng qo’l bilan oshirishi yoki otishi kerak. Agar o’yinchi harakatda ilib olgandan keyin darrov chap oyog’ini o’q chizig’ida qoldirish uchun ikkala oyog’i bilan to’xtamoqchi bo’lsa, u holda o’yinchi o’ng oyog’i bilan turtki berish bajarilgan va chap oyog’i oldinga chiqqan paytda to’pni ilib olishga harakat qilishi kerak. So’ng birinchi sekinlashtiruvchi chap oyoq bilan, ikkinchi to’xtatuvchi qadam o’ng oyoq bilan va o’ng oyoqda burilishlarni bajarish imkoniyatini beradigan qilib to’xtash kerak.

To’pni bir qo’l bilan ilish: uchib kelayotgan to’pga yetib borish va uni ikki qo’l bilan ilishga sharoit, yo’l qo’ymagan holda uni bir qo’l bilan ilish kerak.

Tayyorlov qismi: o’yinchi qo’lni shunday qilib chiqaradiki, to’pning uchish yo’ini kesib o’tsin (panja va barmoqlar bo’sh).

Asosiy qism: to’p barmoqlarga tegishi bilan qo’lni orqaga-pastga olib borishi kerak, xuddi shu harakat bilan to’pni uchishi davom ettirilayotgandek (amortizatsiyon harakat). Bu harakatga gavdaning ilib oluvchi qo’l tomon bir oz burilishi yordam beradi.

Yakunlovchi qism: to’pni bir qo’l bilan ushlab, so’ng qo’l bilan mahkam ushlashi, so’ng esa tezda harakat qilishga tayyor bo’lishi kerak. Baland uchib kelayotgan to’pni uni qo’lidan urib chiqarib yubormasligi uchun tirsaklarni kerib (biroz yoyib) muvozanat holatiga keladi.

2.3. To’pni uzatish

Uzatish – bu uchish yordamida hujumni davom ettirish uchun o’yinchi to’pni sherigiga yo’naltirilgan malakadir.

To’pni to’g’ri va aniq uzatishni bilish – o’yinda basketbolchilarning birgalikdagi aniq, maqsadga yo’naltirilgan xarakterlarining asosidir. To’pning har xil uslublari bor. Ularni u yoki bu o’yin holati, to’pni uzatish lozim bo’lgan oraliq, sherigining joylashishi yoki harakat yo’nalishi raqiblarining qarshi harakat uslublarini va xarakteriga qarab qo’llaniladi.

Pereferik ko’rish, qo’l harakatlarining tezligi, tadbirkorlik, aniq va taktik fikrlash – to’pni xatosiz uzata oladigan basketbolchilarni xarakterlovchi sifatlardir.

Uzatishning uslublarini bajarish tezligi va aniqligi ma’lum darajada panja va barmoqlarining usulni asosiy qismida juda tez ishlashiga bog’liq. To’pni uzatishda asosan panja va barmoqlar bilan harakat qilish kerak, o’shanda uzatish yo’nalishini aniqlash raqibga qiyin bo’ladi. To’pni qabul qilayotgan sherikni ko’rish kerak, lekin unga qarab turmaslik lozim. Uzatish paytida muvozanat holatini saqlash lozim, bo’lmasa uzatishga mo’ljallangan yo’nalish raqib tomondan to’sib yo’ to’p olib qo’yilishi mumkin, o’yinchi esa beihtiyor xato “yugurish” qilib qo’yadi (uchinchi qadam qo’yadi yoki joyidan siljiydi).

To’pni ko’krakdan ikki qo’l bilan uzatish – nisbatan oddiy o’yin paytida, raqibning ta’qibi bo’shroq bo’lganda, to’pni yaqin va o’rta masofadagi sherigiga aniq va tez yo’naltirishga imkon beruvchi asosiy usuldir (5-rasm).

Tayyorlov qismi – barmoqlari yoyilgan panja bel balandligi to’pni erkin ushlab turadi. Tirsaklar bir oz bukilgan. Qo’llarning aylana harakati bilan to’pni ko’kragiga tortadi.

Asosiy qism – to’p qo’llarni oxirigacha tez tog’rilash bilan oldinga yuboriladi, orqaga aylanish harakatini beruvchi panjalar harakati bilan to’ldiradi.

Yakunlovchi qism: to’pni uzatgandan keyin qo’llarni bo’sh tushiriladi, o’yinchi to’g’rilanadi, so’ng esa bir oz oyoqlarni bukilgan holatga qaytadi (shunday yakunlovchi qism uzatishning boshqa usullariga ham xos). Agar raqib to’pni ko’krak balandligida uzatishga halaqit bersa, unda to’pni shunday yuborish mumkinki, u sherigi yaqinidagi maydonga urilib, to’g’ri unga sapchishi mumkin. To’pning tez sapchishi uchun unga ba’zan oldiga aylanma harakat berishadi.

Bunday uzatish paytida oyoqlarni ko’proq bukish, qo’llarni esa to’p bilan oldinga-pastga yo’naltirish lozim.

Yuqoridan ikki qo’llab uzatishdan ko’proq raqib zich himoya qilayotgan paytida o’rtacha masofalarda foydalaniladi.

To’pning bosh ustidagi holati uning o’yinchi o’z sherigiga himoyachi qo’llarni ustidan aniq uzatishga imkoniyat beradi.

Tayyorlov qismi: o’yinchi to’pni bir oz bukilgan qo’llari bilan bosh ustiga ko’taradi va uni bosh orqasiga o’tkazadi.

Asosiy qism: o’yinchi keskin qo’l harakatlari bilan, ularni tirsak bo’g’inlarida rostlab va panjalari bilan tez siltash harakat qilib, to’pni sherigiga yo’naltiradi.

Yelkadan bir qo’llab uzatish to’pni yaqin va o’rta masofaga uzatishda qo’llaniladigan usuldir. Bunda uzatish uchun eng oz vaqt ketadi va to’pni yaxshi nazorat qilinadi. To’pning uchib chiqish vaqtidagi panjalarning qo’shimcha harakati o’yinchiga yo’nalish va katta diapazonda to’pning uchish trayektoriyasini o’zgartirishga imkon beradi (7-rasm).

Tayyorlov qismi: qo’lni to’p bilan o’ng yyelkaga olib borishdi (o’ng qo’l bilan uzatishda to’p o’ng qo’l panjasida turadi va ushlash uchun chap qo’l bilan yo’rdam beriladi, tirsak ko’tarilmasligi kerak; shu bilan bir vaqtda o’yinchi o’ng tomonga buriladi.

Asosiy qism: to’p o’ng qo’lda, uni tez rostlashadi va shu zahoti panja bilan siltash harakatlari va gavda burilishini bajariladi.

Yakunlovchi qism: to’p uchib chiqqandan keyin o’ng qo’lda uni biron (lahza) kuzatib qo’yadi, so’ngra pastga tushirishadi. O’yinchi bir oz bukilgan oyoqlarda muvozanat holatiga qaytadi.

Yuqoridan bir qo’llab “kryuk’ usuli bilan uzatish qattiq ta’qib qilinayotgan raqibning ko’tarilgan qo’llari ustidan to’pni o’rta va ayniqsa uzoq masofaga yuborish kerak bo’lgan vaqtda qo’llaniladi (8-rasm).

Tayyorlov qismi: o’yinchi yoni bilan uzatib berish yo’nalishiga tomon buriladi, qo’lidagi to’pni orqa-yon tomonga o’tkazadi – to’p kaftda yotadi va barmoqlar bilan ushlab turiladi. O’yinchi ancha oldinga chiqargan boshqa qo’li bilan uni ta’qib qilayotgan raqibdan uzoqlashadi.

Asosiy qismi: kaftda yotgan to’pni keskin bosh ustiga oshirib, panjalarini yoyib sherigiga yo’naltirish.

Pastdan bir qo’llab uzatish: yaqin va o’rtacha masofalarga, raqib to’pni yuqoriga tutib olishga zo’r berib harakat qilgan paytda bajariladi. To’pni sherigiga raqibning qo’l ostidan yo’naltirishadi (9-rasm).

Tayyorlov qismi: to’g’ri yoki bir oz bukilgan qo’lni to’p bilan orqaga o’tkaziladi, to’p kaftda yotadi, barmoqlar bilan va markazdan qochiradigan kuch tufayli ushlab turiladi.

Asosiy qism: qo’lni to’p bilan sonni yonidan oldinga-yuqoriga chiqariladi. To’pning uchib chiqishi uchun panja yoyiladi va barmoqlar uni itarib yuboradi.

Tayyorlov qism: qo’lni to’p bilan o’ng yyelkaga olib boriladi, o’ng qo’l bilan uzatishda to’p o’ng qo’l panjasida turadi va ushlash uchun chap qo’l bilan yordam beriladi, tirsak ko’tarilmasligi kerak; shu bilan bir vaqtda o’yinchi o’ng tomonga buriladi.

2.4. To’pni urib yurish

To’pni urib yurish – o’yinchiga to’p bilan maydon bo’ylab hohlagan tezlikda va istalgan yo’nalishda harakat qilishga imkon beruvchi usuldir.

To’pni urib yurish ta’qib qilayotgan raqibdan qochishga, to’p uchun muvafaqqiyatli kurashdan so’ng to’p bilan shchit ostidan chiqishga va tez jadal qarshi hujumni tashkil etishga; sherikka to’siq qo’yishga yoki nihoyat, so’ng sherigiga to’siq qo’yishga yoki to’pni uzatish va uni to’sayotgan raqibini biroz chalg’itishga imkon beradi.

Boshqa barcha holatlarda qarshi hujum tezligini pasayturmaslik uchun va o’yin jarayonini buzmaslik uchun to’pni urib yurishdan bekordan-bekorga foydalanmaslik kerak. Olib yurish to’pni bir qo’l bilan yengil ketma-ket pastga oldinga urish bilan amalga oshiriladi (yoki galma-gal o’ng va chap qo’l bilan), oyoqlardan biroz chapga va oldinga yo’naltiriladi. Asosiy harakatlarni tirsak va bilak bo’g’inlari bajaradi. Muvozanat holatini saqlash va harakat yo’nalishini tez o’zgartirish uchun oyoqlarni bukish kerak.

Basketbolchi to’pni urib yurishni o’ng va chap qo’l bilan yaxshi bir xil ravishda o’rganishi shart (10,11,12,13-rasmlar).

Tezlikni o’zgartirish bilan aldab o’tish. Himoyachidan qutilish uchun to’p olib yurishni tezligining kutilmagan o’zgarishidan foydalaniladi. To’pni urib yurish tezligi avvalo to’pni qay burchak ostida maydonga yuborilayotganligi va sakrash balandligiga bog’liq. To’p bilan oldinga harakat qilish tezligi avvalo to’pni sakrash balandligiga va uning sapchish burchagiga bog’liq. Tikkaga yaqin va past sakrashda buyurilsa yurish sekinlashadi va butunlay joyida bajarilishi mumkin.

Yo’nalishni o’zgartirish bilan aldab o’tish. Asosan bu harakatdan raqibni aldab o’tish va hujum uchun halqa tomon o’tish uchun foydalaniladi. Yo’nalishni quyidagicha qilib o’zgartirishadi: to’pning yon sirtini hohlagan nuqtalariga panja qo’yiladi va kerakli yo’nalishga qo’lni to’g’rilanadi. Shuningdek, sapchish balandligini o’zgartirib, burilishlar va to’pni u yoqdan bu yoqqa o’tkazib ham aldab o’tish mumkin. Shuningdek, to’pni bir qo’ldan boshqasiga o’tqazish bilan yashirincha, orqadan yoki to’pni oyoq ostidan o’tkazish bilan ham raqibni aldab o’ttish usulidan keng foydalaniladi.

2.5. Savatga to’p otishlar

To’p otishni bajarishga tayyorlanish jamoa hujumidagi asosiy mazmunni tashkil etadi, halqaga tushirish esa – uning bosh maqsadidir. Bellashuvda muvaffaqiyatli qatnashish uchun har bir basketbolchi faqatgina uzatish, tutib olish va to’pni olib yurishni qo’llashni bilishi emas, balki har xil holatlardan, raqib qarshiligiga qaramay istalgan masofadan to’p otishni bajarishi, halqaga aniq hujum qilishi kerak. O’yinchining o’zgarayotgan vaziyatni va hujum uchun har bir qulay vaqtdan foydalanishga harakat qilish, o’yinchining shaxsiy iste’dodi va xususiyatlarini hisobga olgan holda, otishning usullarini har xil ko’rinishdagi arsenalini egallash kerakligi aniqlaydi. Savatga otishning aniqligi birinchi navbatda oqilona texnika, harakatlar turg’unligi va ularni boshqarish, muskullarning kuchlanishi va bo’shashtirilishi to’g’ri almashishi, qo’l panjalarining kuchi va harakatchanligi, ularning yakunlovchi kuchlanishi bilan shuningfek, to’pning optimal uchish trayektoriyasi va aylanishi bilan aniqlanadi.

Ko’krakdan ikki qo’llab to’pni otishdan ko’proq uzoq masofalardan savatga hujum qilish uchun foydalaniladi. Agar himoyachi faol qarshilik qilyotgan bo’lsa, otishning usulini shug’ullanuvchilar tezroq o’zlashtiradi, modomiki unung tuzilishi to’pni o’sha usul bilan uzatishning tuzilishiga yaqin.

Yuqoridan ikki qo’llab to’p otishni raqibning ta’qibi kuchli bo’lganda o’rtacha masofalardan bajarish maqsadga muvofiq (14-rasm).

Yelkadan bir qo’llab to’p otish o’rta va uzoq masofadan joyda turib savatga hujum qilishning keng tarqalgan usulidir. Ko’p sportchilar bundan shuningdek, jarima otishda ham foydalanishadi (15-rasm).

Yuqoridan bir qo’llab to’p otish boshqa usullarga nisbatan ko’proq harakatda yaqin masofalardan va bevosita shchit tagidan savatga hujum qilish uchun foydalaniladi (16-rasm).

Tayyorlov qismi: to’pni o’ng oyoq ko’tarilganda tutiladi (o’ng qo’llab tashlash paytida). To’pni tutilgan tomondagi qadam kattaroq (uzunroq) tashlanadi. Keyingi qadam qisqartirilgan, to’xtatadigan bo’lishi kerak o’yinchi tezroq va kuchliroq depsinishi va yuqoriga deyarli tikka ko’tarilishi kerak. Maydondan depsinilgan paytda to’pni yelka ustiga chiqariladi va o’ng qo’lning burilgan panjasiga qo’yiladi.

Asosiy qism: sakrashning yuqori nuqtasida to’pning halqaga iloji boricha yaqinlashish uchun qo’l to’g’rilangan, to’p barmoq panjasining yumshoq harakati bilan itarib chiqariladi, unga qarama-qarshi (teskari) aylanish beriladi.

Yakunlovchi qism: o’yinchi halqaga yaqin joyda bukilgan oyoqlar bilan yerga tushadi, muvozanat holatini qabul qiladi va to’p tushmagan holda sapchish uchun kurashga tayyorlanadi.

Sakraganda yuqoridan bir qo’llab to’p otish (sakraganda to’p otish) zamonaviy basketboldagi hujumning asosiy vositasidir. Jahonning kuchli erkaklar jamoalari musobaqalarida o’yindagi hamma to’p otishlarning 70 foizgachasi huddi shu usul bilan har xil masofalardan bajariladi, bu otishning bir qancha ko’rinishlari bor. Ularni masofaga qarab va himoyachining qarshi harakatining xususiyatiga qarab tanlanadi. Namuna sifatida bu otishning o’rta masofadan otish holatini tahlil qilamiz.

Tayyorlov qismi: o’yinchi to’pni harakatda oladi va darhol o’ng oyoq bilan to’xtatuvchi qadam qo’yadi. So’ng o’ng oyog’i yoniga chap oyog’ini qo’yadi, tirsaklarini bukib to’pni chap qo’l bilan yuqoridan-yonidan ushlagan holda uni o’ng qo’l bilan bosh ustiga olib chiqadi.

Asosiy qism: o’yinchi ikkala oyog’i bilan depsinib sakraydi, bunda gavda to’g’ri halqa tomonga burilgan, oyoqlar biroz bukilgan. Sakrashning yuqori nuqtasiga yetgan paytda o’yinchi o’ng qo’lining oldinga-yuqoriga to’g’rilanishi bilan to’pni hamda barmoq panjalarining kuchli, lekin mayin harakati bilan yo’naltiradi. To’pga teskari aylanma harakat beriladi. O’ng qo’l panjasining harakati boshlangan paytda chap qo’l to’pdan olinadi (17-rasm).

Bir qo’l bilan «kryuk” (aylanma) usuli bilan to’p otishni ko’proq markaziy o’yinchilar baland bo’yli himoyachining faol qarshi harakati paytida yaqin va o’rta masofa oraliqlardan hujum qilish uchun foydalaniladi.

Tayyorlov qismi: o’yinchi chap oyoq bilan raqibni qarshi tomonga qadam qo’yadi, chap oyog’ini yengil bukib, shchit tomonga chap yoni bilan buriladi. To’p tushirilgandan o’ng qo’lning bukilgan panjasida va yuqoridan chap qo’l bilan yo’rdamida ushlab turiladi, savat tomonga boshni buriladi.

Asosiy qism: chap oyoq bilan yerdan itarilib, o’yinchi yuqoriga sakraydi, shu bilan bir vaqtda o’ng qo’lni to’p bilan gavdadan uzoqlashtiradi va yoysimon harakat bilan yuqoriga ko’taradi. To’g’ri burchak ostida tirsak bo’g’imida bukilgan chap qo’l to’pni himoyachidan to’sganday bo’ladi, o’ng oyoqning tizzasini yuqoriga tortib olinadi. Qo’l boshga yaqinlashayotganda eng yuqori nuqtada to’pni chiqariladi. Uni bosh ustidan savatga yo’naltirishadi.

Kuchli ta’qib va straxovka qilish paytida ba’zi markaziy o’yinchilar to’pni qo’l bilan to’liq yoysimon harakat qilishni afzal ko’rishmaydi. Ular to’pni ikki qo’l bilan himoyachidan boshqa tomonga yuqoriga chiqarishadi, so’ng bir qo’l bilan yoysimon yakunlovchi qismini o’tkazishadi, xolos, ya’ni to’pni yarim «kryuk” (aylanma) qilib tashlashadi.

Pastdan bir qo’llab to’p otish harakatda va sakrab pastdan ikki qo’llab otish kabi holatlarda qo’llaniladi. Bundan tashqari, ba’zi markaziy o’yinchilar raqib shchiti yaqinidagi kurash paytida burilish va chalg’ituvchi harakatlarni birga qo’shib muvaffaqiyat bilan bu otish usulidan foydalanishadi (18-rasm).

To’pni savatga qayta otish. Savatga otilgan to’p unga tushmay shchitdan sapchib yoki savat yaqinidan o’tib ketgan hollarda o’yinchi sakrab to’pni havoda ilib olgandan keyin to’p bilan yerga tushib, nishonga olib tashlash uchun vaqt bo’lmaydi. Bunday hollarda ikki qo’llab yoki bir qo’l bilan to’pni savatga yana tashlash kerak.

To’pni bir qo’l bilan yana qo’shimcha otish (tashlash) paytida basketbolchi to’pni yuqoriroq nuqtada ilib olishga erishadi. Sakraganda va to’pni yoyilgan panjaga qabul qilib, o’yinchi qo’lni yengil bukadi va shu bilan bir vaqtda barmoqlar va panjalar bilan yumshoq yakunlovchi harakat qilib, shu yerning o’zida qo’lni to’g’rilaydi. Halqa tepasida to’pni qayta otish paytida panja harakatlari. To’p halqaga juda yaqin bo’lsa, eng yaxshisi uni panjada ushlab qolmasdan, balki turtib yuborish kerak.

2.7. Himoya texnikasi

Himoya – bor kuch bilan g’alaba qilishga harakat qilayotgan jamoaning tirishlari, agar uning o’yinchilari himoya harakatlari paytida qo’pol xatolarga yo’l qo’ysa, bekor bo’lib qoladi.

Himoyachiga qaraganda hujumchining texnik arsenali bayroq tajriba ko’rsatadiki, himoya malakalarini to’g’ri va diqqat bilan bajarilsa, ular ko’proq universal va samaralidir.

Himoya texnikasi ikkita asosiy guruhlarga:

— maydonga harakat qilish texnikasi;

— to’pni egallash va qarshi harakat qilish texnikasiga bo’linadi.

Maydonda harakat qilish texnikasi

Himoyaning maydonda harakat qilish texnikasi usullarining xarakter va xususiyatlari, o’yinchining faol, mustaqil mudofaa harakatlari va sheriklari bilan o’zaro harakatlarining aniq holati va maqsadiga bogliqdir.

2.8. Himoyacha turish

Himoyachi biroz bukilgan oyoqlarda mustahkam holatda turish va hujumchining savatga hujum qilishi va to’pni olishi uchun qulay vaziyatga chiqishini qiyinlashtirishga doim tayyor bo’lishi kerak. O’zi ta’qib qilayotgan o’yinchini diqqat bilan kuzatishi, himoya qiluvchi o’yinchi to’pni va raqibning boshqa o’yinchilarini maydonida ushlashi kerak.

Oyoqni oldinga bir oz chiqarilgan holatda qo’yib turish.

To’pli o’yinchini ta’qib qilinganda unga savatga otish yoki shchit ostiga o’tishga halaqit berish kerak bo’lganda qo’llaniladi. O’yinchi odatda hujumchi va shchit o’rtasida joylashadi. Bir oyog’ini oldinga chiqarib qo’yadi, kutilayotgan savatga otishi to’sish yuqoriga oldinga, boshqa qo’li esa savat uchun xavfliroq yo’nalishda olib borishda halaqit berish uchun yoniga-pastga tushiradi.

Bir chiziqda turish (parallel turish).

Himoyachi hujumchini to’p bilan o’rtacha oraliqdan sakrashda otishga tayyorlanayotganda ta’qib qilayotganda u xavfli raqib bilan shunday nomlanuvchi parallel turishga yaqinlashadi va nishonga olish uchun yuqoriga chiqishni qiyinlashtirishga harakat qilib, qo’lini to’g’ri tutib to’p tomonga chiqaradi.

Shuni ko’zda tutish kerakki, oyoqni oldinga chiqarib turishga nisbatan parallel turish chidamsizroq va muvafaqiyatsizroq bo’lishiga qaramay, shu vaqtning o’zida tezroq kirishga, tashlanishga faol harakat qilishni boshlashga va ma’lum darajada raqibning o’ng va chap tomonga o’tish yo’lini berkitishga imkon beradi.

Shuningdek himoya o’yinchining hujumchiga yaqin, unga yuzi bilan turganda, uning to’pni olishga imkon bermay, unga shchit oldiga bo’lgan yo’lni kesishga harakat qilib faol himoya qilganda, shunday nomlanuvchi, “yopiq turishdan” ham foydalaniladi.

Himoyachining maydonda harakat qilishi xarakteri va yo’nalishi odatda, hujumchining xarakteriga bog’liq. Shuning uchun himoyachi har doim muvozanat holatini saqlashi va har qanday yo’nalishda harakat qilishga tayyor bo’lishi, har vaqt yugurish yo’nalishini yonga, oldinga, orqaga (ko’p hollarda orqa bilan oldinga) o’zgartirib, oraliqning qisqa bo’lishida tezlikni oshirib, qisqartirilgan to’xtalish yo’lini va qo’qqis to’xtalishni ta’minlab, raqiblarning qarshi harakat hujumi paytida o’zining siljish tezligini boshqarish kerak.

Himoyachi foydalanadigan yugurish, keskin yugurish, to’xtasdan, sakrash usullari hujumda foydalanadigan tavsiflangan usullarga o’xshash.

Biroq hujumchidan farqlanib, bir qator hollarda himoyachi yonga qadamlab bir oz bukilgan oyoqlarda harakat qilishi kerak, buning mohiyati shundaki, birinchi qadamni harakat yo’nalishiga yaqinroq oyoq bilan qilinadi, ikkinchi (qo’yilgan) qo’shimcha qadam sirpanchiq bo’lishi kerak. Bu paytda tezlik va chaqqonlik pasaymasligi uchun oyoqni chalishtirish va depsinuvchi oyoqni tayanch oyoq orqasiga qo’yish mumkin emas.

2.9. To’pni egallash va unga qarshi harakatlar texnikasi

To’pni tortib olish. Agar himoyachi to’pni ushlab olishga erishsa, unga eng avvalo uni raqibning qo’lidan tortib olishga harakat qilish kerak. Buning uchun iloji boricha ikki qo’l bilan to’pni chuqurroq (kattaroq) ushlashi lozim, so’ng bir vaqtning o’zida gavda bilan burilib, keskin o’ziga siltab tortish kerak. To’pni raqibning qarshiligini yengishi yengillashtiradigan gorizontal o’qi atrofida aylantirish kerak (19-rasm).

To’pni urib chiqarish. Hozirgi vaqtda to’pni urib chiqarish himoya usullarining maqsadga muvofiqligi va samaradorligi, shu usullarni bajarish paytida bir vaqtning o’zida himoyachi qo’lining to’p bilan – hujumchining qo’li bilan to’qnashish (tegishi)ga yo’l qo’yadigan o’yin qoidalarining ayrim punktlarining yangi izohlanishi sababli ancha o’sdi (20,21,22—rasmlar).

To’pni raqib qo’llaridan urib chiqarish. Himoyachi hujumchining to’p bilan harakatlariga faol to’sqinlik qilib, unga yaqinlashadi. Buning uchun u to’p tomonga chiqarilgan qo’l bilan chuqur bo’lmagan qarshi harakat bajaradi, so’ng dastlabki holatga qaytadi. Qulay paytda urib chiqarish qattiq kesilgan barmoqlar va panjaning keskin qisqa harakati bilan (yuqoridan yoki pastdan) amalga oshiriladi. To’pni ilib olish paytida va ko’pincha pastdan urib chiqarishga tavsiya qilinadi. Ayniqsa, to’pni yuqori balandlikda (sakrashda) tutib olgan va kerakli ehtiyot choralarini ko’rmagan yerga tushayotgan raqibning qo’llaridan pastdan urib chiqarish samaraliroqdir. Agar himoyachi raqibning chalg’ituvchi harakatiga javob qaytarishga majbur bo’lgan bo’lsa va yuqoriga sakragan bo’lsa, unda yerga tushish paytida u to’pni urib chiqarish va shu bilan savatga otishga yoki o’tishga yo’l qo’ymasligi kerak.

To’pni olib yugurgan paytida urib chiqarish. Hujumchining to’p olib yurish bilan o’tishning boshlanish paytida himoyachi raqibga savatga tomon to’g’ridan yo’l qoldirib orqaga bir oz chekinadi yoki yengil sakraydi va uni ta’qib qilib, yon chiziqqa qisadi, so’ng himoyachi hujumchidagidek tezlik olib va olib yurish maromini aniqlab, maydondan sakragan to’pni qabul qilish paytida raqibga yaqinroq qo’li bilan to’pni urib chiqaradi. To’pni hujumchidan o’tishning boshlang’ich davrida oraqadan ham urib chiqarish mumkin.

To’pni to’sib olib qo’yish. To’pni uzatish paytida to’sib olib qo’yish, to’pni to’sib olib qo’yishning shu usulining muvaffaqiyati avvalo himoyachi harakatining tezligi va o’z vaqtidaligiga bog’liqdir. Agar hujumchi to’pni joyida turib kutsa, unga qarshi chiqmasa, unda to’pni to’sib olib qo’yish nisbatan qiyin emas keskin harakat qilib, sakrab bir yoki ikki qo’l bilan to’pni to’sib olib qo’yish kerak.

Odatda hujumchi to’pga yetarli darajada tez chiqadi. Bunday holda himoyachi qisqa oraliqda mumkin bo’lgan maksimal tezlikni olib, uchayotgan to’p tomondagi yo’lda raqibning o’zi o’tishi kerak. Yelka yoki qo’llar bilan to’p tomonga raqib yo’lini kesadi va to’pga ega bo’ladi.

Hujumchi bilan turtishib ketmaslik uchun, himoyachi, uning yonidan zich (yopishgan) holda o’tayotib, yo’n tomonga ancha og’adi. To’pni egallagandan keyin xato qilib qoymasligi uchun darhol to’pni urib yurishga o’tishi ma’qul.

To’pni olib yurganda to’sib olib qo’yish. To’pni olib borayotgan hujumchiga himoyachi yetib olgan paytda amalga oshiriladi. Buning uchun unga to’pni urib yurishning tezligi maromi moslashishi kerak, so’ng esa, hujumchining orqasidan chiqib, undan bir lahza avval hujumchiga yaqinroq qo’li panjasiga sakrayotgan to’pni qabul qilish va o’zi to’pni urib yurishni davom ettirishi kerak, lekin boshqa yo’nalishda.

To’pni otish paytida ushlab olish. Bo’yda va sakrash balandligida hujumchi oldida ba’zi afzalliklarga ega bo’lgan himoyachi savatga otish paytida to’pni qo’ldan uchib chiqishiga halaqit qilishi kerak. Otishga qarshi harakat paytida himoyachi bevosita to’p yaqinida bo’lishi kerak. O’shanda bukilgan panjani to’pga yonidan – tepasidan qo’yishadi, natijada hujumchi savatga otishni bajara olmaydi. To’pni to’sish o’yinchi sherikning straxovka qilishi davomida ham amalga oshishi mumkin. Masalan, markaziy o’yinchi to’pni olgan zahoti sakrab burilib savatga hujum qiladi. Biroq straxovka uchun tomonga boshqa himoyachi burilib, otishning asosiy davrini boshlang’ich paytida to’pni orqasidan to’sadi. To’pni ushlab olish paytida butun qo’l bilan (qo’llar bilan) yuqoridan pastga harakat qilishdan qochish kerak, ayniqsa, ikki yoki bir qo’l bilan pastdan tashlashga harakat paytida.

Sakrab savatga otish paytida to’pni qaytarish. Sakrab savatga to’p otishga samarali qarshi harakat eng qiyin vazifa hisoblanib, himoyachidan butun kuchni safarbar qilishini, mahoratini va e’tiborini talab qiladi. To’p barmoq uchlaridan chiqqanda va hujumchi tomonidan nazorat qilinmayotgan payt, to’pni halqa tomon uchish yo’nalishidan qaytarish uchun eng yaxshi payt hisoblanadi.

O’zining shchiti oldida (yoki ostida) sapchigan to’p uchun kurashda to’pni egallash. Hujumchi savatga to’p otganidan keyin himoyachi shchit tomonga raqib o’tishi mumkin bo’lgan yo’lni to’sishi, mustahkam holatni egallashi, so’ng esa sapchigan to’pni tez va o’z vaqtida egallash uchun sakrab, kurashish kerak. Sakrash ozgina yugurishdan keyin yoki joyida turib, ikki oyoq bilan bo’lganidek, bir oyoq bilan depsinib bajariladi. Baland sakrab va to’pni egallab, o’yinchi yerga tushayotganda, to’p yoki shchitga taalluqli bo’lgan qulay holatni raqibning egallashiga halaqit berish uchun kuchli kurashda oyoqlarni keng qo’yadi va gavdasini bukadi.

Fintlar va usullarning birga qo’shilishi. Basketbolning hozirgi zamon texnikasi analizi, odatda, ba’zi usullarni o’rganishga asoslanadi. Biroq musobaqalar amaliyotida hamma bu usullardan alohida ko’rinishda deyarli kam foydalaniladi. Aniq bir o’yin holatida qiyin taktik vazifani muvaffaqiyatli bajarish uchun ko’proq ulardan bir usulning ikkinchi usul bilan yoki fint bilan birin-ketin qoyilishi kompleksi qo’llaniladi.

Keskin yugurish finti – keskin yugurish. O’yinchi chap oyog’ini oldinga-chapga chiqarib qo’yadi, gavdasini chapga bir oz egadi va himoyachiga uni chap tomonga aylanib o’tishga tayyorlanayotganini ko’rsatgan holda xuddi o’sha tomonga qarashini (nigohini) o’tkazadi. Agar himoyachi fintga javob qaytarsa, u holda gavdani egish bilan himoyachi yonidan o’ng oyog’i bilan shiddatli qadam qoyish kerak.

O’tish uchun finti – o’tish. O’tishga imitatsiya qilib o’yinchi oldinga – chapga qadam qo’yadi, xuddi o’sha yo’nalishida qo’llar to’p bilan buriladi. Himoyachi fintga javob qaytarganda, o’yinchi darhol zarb bilan tepinib itariladi (turtiladi) va chap oyog’i qadami bilan himoyachi yonidan to’p bilan o’ng tomonga o’tib ketadi.

Savatga to’p otish finti – uzatish. O’yinchi chap oyog’ini oldinga-o’ngga qo’yib otish fintini bajaradi. O’sha yo’nalishda qo’lini to’p bilan oldinga chiqaradi. Bir oz tanaffus bo’ladi: o’yinchi oldingi holatda qolgan holda, nigoh va boshining burilishi bilan, himoyachiga faol harakatlar boshqa tomonga yo’naltirilganini ko’rsatadi. Himoyachi qarshi harakatlarga tayyorlanadi, lekin bu vaqtda o’yinchi huddi oldinroq qilingan fintni davom ettirayotganday, usha tomonga o’tadi.

Javob qoldiring:

Iltimos, sharhingizni kiriting!
Iltimos, ismingizni bu yerga kiriting